چنين باشد . بلكه جاى اين بحث در مادّه محفوظ است كه دالّ بر مرّه است ؟ يا تكرار ؟ يا هيچ‌كدام . قوله : ان قلت : مستشكل مىگويد كه ما از روز اوّل وارد مدرسه شديم و امثله را شروع كرديم ، به ما گفتند : بدان كه مصدر اصل كلام است و از وى نه وجه بازمىگردد : ماضى - مستقبل و . . . اين مطلب در ميان نحوىها از مشهورات است و ظاهرش اين است كه مصدر اصل و ريشهء تمام مشتقّات است . شما چگونه با اين سخن مشهور مقابله مىكنيد ؟ قوله : قلت : به اين اشكال دو جواب مىدهيم : 1 - گرچه مطلب مذكور شهرت بسزايى كسب كرده است ، ولى مطلب اجماعى نيست بلكه در ميان خود نحويين مورد اختلاف است [ در مجموع چهار نظريه در اين رابطه عنوان شده است : « 1 » الف ) مذهب اكثر بصريّين آنست كه : مصدر اصل كلام است و افعال و صفات از او اشتقاق يافته و لذا در صيغه‌سازى مىگويند : ضرب از ضرب گرفته شده است : دليل مطلب : لانّ كلّ فرع يتضمّن الاصل و زيادة و الفعل و الوصف بالنسبة الى المصدر كذلك . ب ) گروهى از بصريها مىگويند : مصدر اصل فعل است و فعل اصل وصف است . ج ) بعض ديگر از بصريها گفته‌اند : هريك از فعل و مصدر اصل مستقلّى هستند و هيچ‌كدام از ديگرى گرفته نشده است ، نظر مرحوم آخوند با همين مسلك مىسازد كه مادّه را ضاد و راء و با گرفت . و هريك از مصدر و فعل و . . . را در عرض هم مشتقّ از اين حروف دانست . د ) عقيدهء كوفىها برآنست كه كه فعل اصل مصدر است و مصدر از فعل مشتق است ] با اين‌همه اختلاف سليقه و نظر جاى مطلب مشهور نيست . 2 - ازآنجاكه به حكم برهان نتوانستيم بپذيريم كه مصدر مادّهء مشتقّات است ، پس نمىتوانيم قبول كنيم كه مصدر اصل كلام و مادّه و مبدأ مشتقّات است ، به ناچار بايد معناى صحيحى براى آن كلام مشهور بيابيم ، فنقول : منظور اين است كه روز اوّل كه واضع در مقام

--> ( 1 ) - سيوطى ، ص 100 ، باب مفاعيل خمسه ، بحث مفعول مطلق يا مصدر .